๑๐๒. จันทร์ไร้ราตรี สตรีไร้คู่ (ไม่งาม ๔ อย่าง)

๑๐๒. จันทร์ไร้ราตรี สตรีไร้คู่ (ไม่งาม ๔ อย่าง)

น รตฺติ วินา จนฺทิมา, วีจึ วินา จ อณฺณโว;

หํสํ วินา โปกฺขรณี, ปตึ กญฺญา จ โสภเตฯ

“พระจันทร์ปราศจากราตรี ย่อมไม่งาม,

ท้องทะเลปราศจากคลื่น ย่อมไม่งาม,

สระโบกขรณี ขาดหมู่หงส์ ย่อมไม่งาม,

กุลสตรีปราศจากสามี ย่อมไม่งาม.“

(โลกนีติ หมวดหญิง คาถาที่ ๑๐๒, กวิทัปปณนีติ ๓๐๔, ธัมมนีติ ๒๖๑)

..

ศัพท์น่ารู้ :

คาถานี้ แบ่งเป็น ๔ ประโยค เวลาแปลต้องเติมศัพท์มาให้ครบ เพื่อให้ใด้ใจความสมบูรณ์ ตัวอย่างเช่น.

๑.) น รตฺติ วินา จนฺทิมา (โสภเต.)

พระจันทร์ปราศจากราตรี ย่อมงาม หามิได้.

๒.) วีจึ วินา จ อณฺณโว (น โสภเต.)

ท้องทะเล ปราศจากเคลื่อน ย่อมไม่งาม.

๓.) หํสํ วินา โปกฺขรณี (น โสภเต.)

สระโบกขรณี ปราศจากหมู่หงส์ ย่อมไม่งาม.

๔.) ปตึ (วินา) กญฺญา จ (น) โสภเต.

กุลสตรี ปราศจากสามี ย่อมไม่งาม เช่นกัน.

น (ไม่,​ หามิได้) นิบาตบอกปฏิเสธ

รตฺติ (กลางคืน) รตฺติ+อํ, รตฺติ มาจาก = รนฺช-ราเค+ตฺติ+สิ, อิการันต์, อิตถีลิงค์ วิเคราะห์ว่า: รนฺชติ เอตฺถาติ รตฺติ. 

(สัตว์ทั้งหลาย ย่อมกำหนัดในช่วงเวลานี้ เหตุนั้น ช่วงเวลานี้ ชื่อว่า รตฺติ, 

หรือ กลางคืน ชือว่า รตฺติ เพราะอรรถว่า เป็นเวลากำหนัดของเหล่าสัตว์),

ลง ตฺติ ปัจจัย หลัง รนฺช ธาตุ ๆ ในอรรถว่ากำหนัด (ย้อม) ด้วยสูตรว่า “มิทาทีหิ ตฺติติโย.“ (แปลว่า) ลง ตฺติ และ ติ ปัจจัยทั้งหลาย หลัง มิท ธาตุเป็นต้น (รู ๖๖๘).

วินา  (เว้น) นิบาต, ส่วนในกวิทัปปณนีติ ท่านเขียนติดกัน เป็น รตฺติวินา, วีจิวินา, หํสวินา, ปติวินา.

จนฺทิมา (พระจันทร์, ดวงเดือน, อีเกิ้ง) จนฺทิมนฺตุ+สิ

วีจึ (เคลื่อนทะเล) วีจิ+อํ, หรือเป็น วีจึวินา,​วีจิวินา ก็ได้.

จ (และ, ด้วย) นิบาต

อณฺณโว (อรรณพ, ทะเล) อณฺณว+สิ

หํสํ (หงส์) หํส+อํ, หรือเป็น หํสํวินา,​ หํสวินา ก็ได้.

โปกฺขรณี, 

ปตึ (เจ้าของ, ผัว,​ สามี) ปติ+อํ

กญฺญา (สาวน้อย, นางสาว, หญิง) กญฺญา+สิ

โสภเต (ย่อมงาม,​ สง่า) สุภ+อ+เต ภูวาทิ. กัตตุ. ในกวิทัปปณนีติบาทคาถาสุดท้ายนี้ เป็น ปติวินา กญฺญา โสเภฯ.

..