๑๐๐. ผู้มีเล่ห์เหลื่ยมมาก

๑๐๐. ผู้มีเล่ห์เหลื่ยมมาก

ทฺวตฺติปติกา นารี จ, ภิกฺขุ ทฺวตฺติวิหาริโก;

ทฺวตฺติปาสมุตฺโต ปกฺขี, กตมายา พหูตราฯ

“หญิงเคยผ่านสามีแล้วสองสามคน ๑, 

พระภิกษุเคยอยู่จำวัดแล้วสองสามวัด ๑,

นกตัวที่หลุดจากบ่วงแล้วสองสามครั้ง ๑, 

ทั้ง ๓ พวกนี้ ชื่อว่า มีเล่ห์เหลี่ยมมาก.“

(โลกนีติ หมวดหญิง คาถาที่ ๑๐๐, กวิทัปปณนีติ ๓๐๓)

..

ศัพท์น่ารู้ :

คาถานี้ แบ่งเป็น ๔ ประโยค ขอยกศัพท์มาประกอบแปลเอาความพอเป็นแนวทาง ดังนี้.

๑.) ทฺวตฺติปติกา นารีฯ  (หญิงที่ผ่านการมีสามีมาแล้วสองสามครั้ง)

๒.) ทฺวตฺติวิหาริโก ภิกฺขุฯ (พระที่เคยอยู่มาแล้วหลายวัด, น่าจะหมายถึง พระที่เคยเป็นเจ้าอาวาสมาแล้วหลายวัด)

๓.) ทฺวตฺติปาสมุตฺโต ปกฺขีฯ (นกที่หลุดบ่วงมาแล้วสองสามหน, รอดชีวิตมาหลายครั้ง)

๔.) กตมายา พหูถรํ (พหูตรา)ฯ ( พวกเหล่านี้ ชื่อว่า เป็นผู้มีมายามาก, มีเล่ห์เหลี่ยมเยอะ) 

ทฺวตฺติปติกา (ผู้มีสามีสองถึงสามคน) ทฺวิ+ติ > ทฺวตฺติ+ปติก > ทฺวตฺติปติก+อา > ทฺวตฺติปติกา+สิ, ในกวิทัปปณนีติ เป็น ทฺวิติ (สองสาม)

นารี (นารี, หญิง, สตรี) นารี+สิ, อีการันต์ อิตถีลิงค์

จ (ด้วย, และ) นิบาตบท

ภิกฺขุ (พระ, ภิกษุ) ภิกฺขุ+สิ, อุการันต์ ปุงลิงค์

ทฺวตฺติวิหาริโก (ผู้อยู่จำพรรษาแล้วสองถึงสามวัด) ทฺวิ+ติ+วิหาริก > ทฺวตฺติวิหาริก+สิ 

ทฺวตฺติปาสมุตฺโต (ผู้รอดพ้นจากบ่างแล้วสองสามครั้ง) ทฺวิ+ติ > ทฺวตฺติ, +ปาส (บ่วง, แร้ว) +มุตฺต (พ้น, หลุด) > ปาสมุตฺต (พ้นจากบ่วง) ทฺวตฺติปาสมุตฺต+สิ

ปกฺขี (ผู้มีปีก, นก) ปกฺขี+สิ, อีการันต์ ปุงลิงค์

กตมายา (ผู้มีมายาอันตนกระทำแล้ว, ผู้มีมายา) กต+มายา > กตมาย+โย, กตมายา นารี (หญิงผู้มีมายาอันตนกระทำแล้ว),  กตมาโย ภิกฺขุ (ภิกษุผู้มีมายาอันตนกระทำแล้ว)​, กตมาโย ปกฺขี (นกผู้มีมายาอันตนกระทำแล้ว)

พหูถรํ เข้าใจว่าเป็น พหูตรา (มากกว่า) เหมือนในกวิทัปปณีติ, พหูตรา มาจาก พหู+ตร ปัจจัยในวิเสสตัทธิต > พหูตร+โย.

ในกวิทัปปณนีติ คาถา ๓๐๓ มีข้อความคล้ายกัน ดังนี้.

ทฺวิติปติ นารี เจว, วิหารทฺวิติ ภิกฺขุ จ;

สกุโณ ทฺวิติปาโต จ, กตมายา พหุตราฯ

„หญิงแต่งงานแล้วสองสามครั้ง ๑

ภิกษุย้ายวัดมาแล้วสองสามวัด ๑

นกที่รอดจากบ่วงมาแล้วสองสามหน ๑

ทั้งสามพวกนี้ เป็นผู้มีมายา มากกว่าคนทั่วไป.“

..