๒๐๓. เวลาที่ไม่ควรอาย

 

๒๐๓. เวลาที่ไม่ควรอาย

ธนธญฺญปโยเคสุ, ตถา วิชฺชาคเมสุ จ;

ทูเต จ พฺยาหาเรสุ, จตฺโต ลชฺชํ สทา ภเว.

ในการค้าขายทำมาหากิน ๑

ในการศึกษาหาความรู้ ๑

ในการสื่อสาร ๑ และในเวลาสมรส ๑ 

เหล่านี้ ควรละทิ้งความละอายทุกเมื่อ.

(ธรรมนีติ กตกถา ๒๐๓, โลกนีติ ๑๖๐, มหารหนีติ ๒๔๖, กวิทัปปณนีติ ๑๔๘, จาณักยนีติ ๓๕)

--

ศัพท์น่ารู้ :

ธนธญฺญปฺปโยเคสุ (ในการประกอบทรัพย์และธัญญพืช ท., ในการทำมาหากิน, ในการประกอบอาชีพ) ธน+ธญฺญ+ปโยค > ธนธญฺญปฺปโยค+สุ 

ตถา (เหมือนอย่างนั้น,​ เช่นกัน) นิบาต

วิชฺชาคเมสุ (ในการเรียนวิชา ท.) วิชฺชา+อาคม > วิชฺชาคม+สุ 

ทูเต (ในการทูต, การติดต่อ,​ เจรจา) ทูต+สฺมึ

จ (ด้วย, และ) นิบาต

พฺยาหาเรสุ (พูด, คุย, กล่าว) พฺยาหาร+สุ, ส่วนในหนังสือโบราณาจารย์ท่านแปลว่า ในเวลาสมรส ดังนี้ก็เข้าท่าดี. ส่วนในโลกนีติ เป็น อปจาเรสุ (ความเสื่อม, โทษ, กระทำผิด) 

จตฺตลชฺโช (ผู้มีความละอายสละแล้ว) จตฺต+ลชฺชา > จตฺตลชฺช+สิ 

จตฺโต (สละแล้ว) √จช+ต > จตฺต+สิ

ลชฺชํ (ความละอาย, กระดาก, เขิน) ลชฺชา+อํ อิต. (ในมหารหนีติ, กวิทัปปณนีติ, และจาณักยนีติ ศัพท์ท่านใช้เป็นสมาสเหมือนกัน คือ „จตฺตลชฺโช“ แปลว่า ผู้มีความละอายอันตนสละแล้ว, ส่วนโลกนีติเป็น จชฺชา ลชฺชา ถือว่ายังไม่ถูกตัอง ที่ถูกต้องควรเป็น จตฺตา ลชฺชา)

สทา (ทุกเมื่อ, ทุกเวลา) สพฺพ+ทา > สทา

ภเว (พึงเป็น) √ภู+อ+เอยฺย ภูวาทิ. กัตตุ.

--

อีกสำนวนหนึ่งจาก โลกนีติไตรพากย์ (ธัมมนีติ) ของ เสฐียรโกเศศ-นาคประทีป ท่านแปลไว้น่าฟัง ดังนี้

ในเวลาประกอบกิจแสวงหาทรัพย์สิน 

แลอนึ่งในเวลาเรียนวิชาอาคม 

แลในเวลารับใช้ ในเวลาสมรส 

ทั้งนี้ควรสละความละอายเสีย.

--

อีกสำนวนหนึ่ง จากราชนีติ ธรรมนีติ โดย นายทอง หงศ์ลดารมภ์ (มหากิม) ท่านแปลไว้น่าฟัง ดังนี้..

ในเวลาประกอบกิจแสวงหาทรัพย์สิน

ในเวลาเรียนวิชาอาคม

ในเวลารับใช้ ในเวลาสมรส 

ควรสละความอายเสีย.

--