๒๐๕. หนามบ่งหนาม

๒๐๕. หนามบ่งหนาม

อุปการํ หิเตเนว, สตฺตุนา สตฺตุมุทฺธเร;

ปาทลคฺคํ กรฏฺเฐน, กณฺฑเกเนว กณฺฑกํ.

ต้องตอบแทนบุญคุณด้วยประโยชน์เกื้อกูล

ต้องกำจัดศัตรูด้วยศัตรู

ต้องแก้มัดที่เท้าด้วยมือ

ต้องเอาหนามนั่นแหละบ่งหนาม.

(ธรรมนีติ กตกถา ๒๐๕, มหารหนีติ ๒๕๒, จาณักยนีติ ๒๒)

--

ศัพท์น่ารู้ :

อุปการํ (อุปการะ, ผู้มีบุญคุณ) อุปการ+อํ

หิเตเนว ตัดบทเป็น หิเตน+เอว (ด้วยการเกื้อกูลนั่นเทียว, ด้วยประโยชน์เกื้อกูลเท่านั้น), หิต+นา = หิเตน, เอว (นั่นเทียว, เท่านั้น) เป็นนิบาต, (ศัพท์นี้เคยแปลแล้ว ในคัมภีร์ยจาณักยนีติ ท่านใช้เป็นศัพท์สมาส คือ „อุปการคฺคหิเตน“ ได้แปลไว้ว่า „ผู้มีอุปการอันตนถือเอาแล้ว, เคยช่วยเหลือกัน, มีบุญคุณต่อกัน“  โดยตัดบทเป็น  อุปการ+คหิต > อุปการคฺคหิต+นา, อนึ่ง อาจตัดบทเป็น อุปการ+อคฺค+หิต > อุปการคฺคหิต+นา แปลว่า ด้วยประโยชน์เกื้อกูลอันเลิศแก่ผู้มีอุปการะ. ก็ได้) 

สตฺตุนา (ด้วยศัตรู) สตฺตุ+นา

สตฺตุมุทฺธเร ตัดบทเป็น สตฺตุํ+อุทฺธเร (ถอดขึ้นซึงศัตรู), สตฺตุ (ศัตรู, คู่แข่ง,​ ฝ่ายตรงกันข้าม, ข้าวตู) สตฺตุ+อํ. อุทฺธเร (ยกขึ้น, ถอนขึ้น, กำจัด, ปราบ, บ่ง) อุ+√ธร+อ+เอยฺย ภูวาทิ. กัตตุ. 

ปาทลคฺคํ (ที่คล้องแห่งเท้า, ข้อเท้า) ปาท+ลคฺค > ปาทลคฺค+อํ (ถ้า ปาทคฺค ปลายเท้า)

กรฏฺเฐน (ที่ตั้งแห่งมือ, ข้อมือ) กร+√ฐา > กรฏฺฐ+นา

กณฺฎเกเนว ตัดบทเป็น กณฺฏเกน+เอว (ด้วยหนามนั่นเทียว)

กณฺฎกํ (ซึ่งหนาม) กณฺฏก+อํ

--

อีกสำนวนหนึ่งจาก โลกนีติไตรพากย์ (ธัมมนีติ) ของ เสฐียรโกเศศ-นาคประทีป ท่านแปลไว้น่าฟัง ดังนี้

พึงตอบแทนอุปการด้วยทำประโยชน์ให้ 

พึงปราบศัตรูโดยความเป็นศัตรูฉันเดียวกับ 

หนามยอกเข้าในเท้าก็ต้องเอาหนามบ่ง.

--

อีกสำนวนหนึ่ง จากราชนีติ ธรรมนีติ โดย นายทอง หงศ์ลดารมภ์ (มหากิม) ท่านแปลไว้น่าฟัง ดังนี้..

ต้องสนองคุณคนด้วยการทำประโยชน์ให้

ต้องปราบศัตรูด้วยศัตรู

ต้องแก้มัดที่เท้าด้วยมือ

และหนามยอกต้องบ่งด้วยหนาม.

--