๒๐๖. ดีมาก็ดีไป

๒๐๖. ดีมาก็ดีไป

นเม นมนฺตสฺส ภเช ภชนฺตํ,

กิจฺจานิ กุพฺพสฺส กเรยฺย กิจฺจํ;

นานตฺถกามสฺส กเรยฺย อตฺถํ,

อสมฺภชนฺตํปิ น สมฺภเชยฺย.

ควรไหว้แก่คนที่ไหว้ตอบ จงคบกะคนที่คบด้วย

ควรทำกิจให้แก่คนที่ทำทำกิจแก่กันและกัน

อย่าช่วยเหลือแก่คนที่ไม่ต้องความช่วยเหลือ

เมื่อเขาไม่อยากคบ ก็อย่าไปคบเขาเลย.

(ธรรมนีติ กตกถา ๒๐๖, มหารหนีติ ๒๕๓)

--

ศัพท์น่ารู้ :

นเม (พึงไหว้, ควรนอบน้อม, เคารพ) √นม+อ+เอยฺย ภูวาทิ. กัตตุ. 

นมนฺตสฺส (แก่ผู้ไหว้อยู่, ...)  √นม+อ+อนฺต > นมนฺต+ส

ภเช (พึงคบ, คบหา, ติดต่อ, ส้องเสพ, สมาคม) √ภช+อ+เอยฺย ภูวาทิ. กัตตุ.

ภชนฺตํ (ซึ่งผู้คบ, ....) √ภช+อ+อนฺต > ภชนฺต+อํ

กิจฺจานิ (ธุระ,​ การงาน,​ กิจ) √กร+ริจฺจ > กิจฺจ+โย ลบ ร ที่สุดธาตุและ ร อนุพันธุ์ § รมฺหิ รนฺโต ราทิ โน. (รู ๕๕๘)

กุพฺพสฺส (แก่ผู้ทำอยู่) √กร+โอ+อนฺต > กุพฺพนฺต+ส (ถ้าเป็น กุพฺพโต ก็ง่าย, แต่ศัพท์นี้ กุพฺพสฺส รูปเต็มควรเป็น กุพฺพนฺตสฺส, คงจะเป็นการย่อศัพท์เพื่อรักษาฉันท์?)

กเรยฺย (พึงทำ,​ จัดการ, สร้าง, บริหาร) √กร+โอ+เอยฺย ตนาทิ. กัตตุ.

กิจฺจํ (ซึ่งกิจ, การงาน) กิจฺจ+อํ

นานตฺถกามสฺส ตัดบทเป็น น+อนตฺถกามสฺส (ไม่+ผู้ไม่ใฝ่ประโยชน์) อตฺถ+กาม > อตฺถกาม (ผู้ใฝ่ประโยชน์) น+อตฺถกาม > อนตฺถกาม (ผู้ไม่ใฝ่ประโยชน์) อนตฺถกาม+ส = อนตฺถกามสฺส (แก่ผู้ไม่ใฝ่ประโยชน์) 

กเรยฺย (พึงทำ)

อตฺถํ (ประโยชน์, อรรถ, เนื้อความ) อตฺถ+อํ

อสมฺภชนฺตํปิ ตัดบทเป็น อสมฺภชนฺตํ+อปิ (แม้ผู้ไม่คบหาอยู่, แม้คนที่ไม่สมาคมอยู่) สํ+√ภช+อ+อนฺต > สมฺภชนฺต, น+สมฺภชนฺต > อสมฺภชนฺต+อํ 

น (ไม่,​ หามิได้) นิบาตบอกปฏิเสธ

สมฺภเชยฺย (พึงคบหา, สมาคม) สํ+ภช√+อ+เอยฺย ภูวาทิ. กัตตุ.

--

อีกสำนวนหนึ่งจาก โลกนีติไตรพากย์ (ธัมมนีติ) ของ เสฐียรโกเศศ-นาคประทีป ท่านแปลไว้น่าฟัง ดังนี้

ควรไหว้แก่ผู้ไหว้ ควรคบผู้ที่คบด้วย 

ควรทำกิจแก่ผู้ทำกิจให้ ไม่ควรทำประโยชน์

แก่ผู้ไม่ใฝ่ประโยชน์ให้ แม้เมื่อเขาไม่คบด้วย

สูเจ้าอย่าคบเขาเลย.

--

อีกสำนวนหนึ่ง จากราชนีติ ธรรมนีติ โดย นายทอง หงศ์ลดารมภ์ (มหากิม) ท่านแปลไว้น่าฟัง ดังนี้..

ควรไหว้คนที่ไหว้ ควรคบคนที่คบด้วย

ควรทำกิจแก่คนที่ทำกิจให้

ไม่ควรทำประโยชน์แก่ผู้ใฝ่โทษ

เมื่อเขาไม่คบด้วย ก็อย่าคบเขาเลย.

--