๒๐๗. โลกนี้กว้างใหญ่

๒๐๗. โลกนี้กว้างใหญ่

วเช จชนฺตํ สิเนหากิริยา,

อเปมจิตฺเตน น สมฺภเชยฺย;

ทิโชว ทุมํ ขิณผลํ ญตฺวา,

อญฺญํ อเปกฺเขยฺย มหา หิ โลโก.

จงสละคนที่ทิ้งเราอย่างไม่ใยดี

อย่าคบหากับคนที่ไม่มีใจให้กัน

เหมือนนกรู้ว่าต้นไม้ไร้ผลแล้ว

ย่อมโผบินไปสู่ต้นไม้อื่น ฉะนั้น 

เพราะว่า โลกใบนี้ยังกว้างพอ.

(ธรรมนีติ กตกถา ๒๐๗ มหารหนีติ ๒๕๔)

--

ศัพท์น่ารู้ :

วเช (สละ, เว้น) √วชิ+อ+เอยฺย ภูวาทิ. กัตตุ. (ว่าตามธาตฺวัตถสังคหะ) ใหมหารหนีติ เป็น จเช (พึงสละ)

จชนฺตํ (จช+อ+อนฺต > จชนฺต+อํ, (ผู้สละอยู่) เดิมเป็น จชนฺติ (ย่อมสละ, เว้น, ทิ้งไป) จช+อ+อนฺติ ภูวาทิ. กัตตุ. ? แต่ในมหารหนีติ เป็น จชนฺตํ น่าจะเป็นศัพท์ที่ถูกต้อง คือ จชนฺตํ = จชนฺตํ ปุคฺคลํ (บุคคลที่ทิ้งเรา)

สิเนหากิริยา (เพราะไม่ทำความเยื่อใย) สิเนห+อกิริย > สิเนหากิริย+สฺมา (? พยายาม แยกศัพท์ตามที่โปราณาจารย์ท่านแปลไว้ อันที่จริงแล้ว บาทคาถาแรกนี้ ค่อนข้างไม่แน่ใจว่า ควรจะแยกบท หรือตัดสนธิอย่างไรดี ถึงจะเหมาะสม, ส่วนในมหารหนีติ เป็น นวตํ กริยา (เพราะไปมีรักใหม่)

อเปมจิตฺเตน (ด้วยคนที่ไม่มีใจรัก) เปม (ความรัก) +จิตฺต (ใจ, จิต) > เปมจิตฺต, น+เปมจิตฺต > อเปมจิตฺต+นา = อเปมจิตฺเตน 

น (ไม่,​ หามิได้) นิบาต

สมฺภเชยฺย (คบหา, สมาคม) สํ+ภช+อ+เอยฺย ภูวาทิ. กัตตุ.

ทิโชว (เหมือนนก) ตัดบทเป็น ทิโช (สัตว์เกิดสองครั้ง, นก) + อิว (เหมือน,​ เพียงดัง) เป็นนิบาตบอกอุปมา สนธิเป็น ทิโชว.

ทุมํ (ต้นไม้) ทุม+อํ

ขิณผลํ (ที่มีผลสิ้นแล้ว,​ ที่ไร้ผล) ขิณ+ผล > ขิณผล+อํ ที่ถูกควรเป็น ขีณผลํ  เหมือนในมหารหนีติ

ญตฺวา (รู้แล้ว) √ญา+ตฺวา > ญตฺวา+สิ ลบ สิ วิภัตติเสีย

อญฺญํ (อื่น, ต้นอื่น) อญฺญ+อํ สัพพนามเป็นวิเสสนะ 

อเปกฺเขยฺย (เพ่ง,​ มองหา) อป+อิกฺข+อ+เอยฺย ภูวาทิ. กัตตุ.

มหา (ใหญ่, กว้าง, สำคัญ) มหนฺต+สิ, มห+สิ ?

หิ (ที่แท้, เพราะ) นิบาต

โลโก (โลก) โลก+สิ

--

ในมหารหนีติ คาถา ๒๕๔ มีข้อความคล้ายกัน ดังนี้

จเช จชนฺตํ นวตํ กริยา,

อเปตจิตฺเตน น สมฺภเชยฺย;

ทิโช ทุมํ ขีณผล มญตฺวา,

อญฺญํ สเปกฺเขยฺย มหา หิ โลโกฯ

--

อีกสำนวนหนึ่งจาก โลกนีติไตรพากย์ (ธัมมนีติ) ของ เสฐียรโกเศศ-นาคประทีป ท่านแปลไว้น่าฟัง ดังนี้

พึงสละผู้ทอดทิ้งโดยไม่ทำความเยื่อใย 

ไม่ควรคบผู้ไม่มีแก่ใจรัก ฉันเดียวกับนก ทราบว่าต้นไม้ 

หมดผลแล้ว ย่อมไปหาต้นอื่น เพราะโลกก็ใหญ่.

--

อีกสำนวนหนึ่ง จากราชนีติ ธรรมนีติ โดย นายทอง หงศ์ลดารมภ์ (มหากิม) ท่านแปลไว้น่าฟัง ดังนี้..

ควรละผู้ทอดทิ้งโดยไม่ต้องไว้ใย

ไม่ควรคบคนที่ไม่รักเรา

อย่างเดียวกับนก รู้ว่าไม้หมดลูกแล้ว

ก็หาต้นอื่นต่อไป เพราะโลกกว้างพอ.

--