๒๙๗. เปรียบหญิงเหมือนของ ๕​ อย่าง

๒๙๗. เปรียบหญิงเหมือนของ ๕​ อย่าง

ยถา นที จ ปนฺโถ จ, ปานาคารํ สภา ปปา;

เอวํ โลกิตฺถิโย นาม, นาสํ กุชฺฌนฺติ ปณฺฑิตาฯ

 แม่น้ำ หนทาง โรงสุรา สภา และบ่อน้ำ ฉันใด 

ขึ้นชื่อว่าหญิง ในโลก ก็ฉันนั้น 

บัณฑิตทั้งหลายย่อมไม่โกรธหญิงเหล่านั้น.

(กวิทัปปณนีติ อิตถีกัณฑ์ คาถาที่ ๒๙๗ #ขุ. ชา. ๒๗/๖๕ อนภิรติชาดก)

...

ศัพท์น่ารู้ :

ยถา (ฉันใด) นิบาตบอกอุปมา ข้อความที่นำมาเปรียบ เรียกว่า อุปมา

นที จ (แม่น้ำ ด้วย) นที+สิ อิต.

ปนฺโถ จ,  (หนทาง ด้วย) ปนฺถ+สิ ป.

ปานาคารํ  (อาคารแห่งน้ำดื่ม, โรงสุรา) ปาน+อาคาร > ปานาคาร+สิ นป.

สภา (ที่ประชุม, สภา) สภา+สิ อิต.

ปปา (บ่อน้ำ) ปปา+สิ อิต.

เอวํ  (ฉันนั้น) นิบาตบอกอุปไมย, อุปเมยฺย. ข้อความที่ควรเปรียบ เรียกว่า อุปไมย

โลกิตฺถิโย นาม (ชื่อว่าหญิงในโลกนี้) แยกเป็น โลเก = อิมสฺมี โลเก (ในโลกนี้) + อิตฺถิโย (หญิงทั้งหลาย), โลก+สฺมึ = โลเก. อิตฺถี+โย = อิตฺถิโย.

นาสํ ตัดบทเป็น น+อาสํ (ไม่, หามิได้ + หญิงเหล่านั้น, หญิงเหล่านี้) ในนิรุตติทีปนีสูตรที่ ๒๒๒ มีศัพท์ว่า อิมาสํ, อิมาสานํ, อาสํ. 

กุชฺฌนฺติ (ย่อมโกรธ) กุธ+ย+อนฺติ ทิวาทิ. กัตตุ.

ปณฺฑิตา (บัณฑิต, ผู้มีปัญญา, คนฉลาด)

บางวลีจากอรรถกถา 

แม่น่ำ:ใคร ๆ ก็อาบได้  (น ตตฺถ โกจิ นฺหายิตุํ น ลภติ นาม)

หนทาง: ใคร ๆ ก็ไปได้   (น โกจิ เตน คนฺตุํ น ลภติ)

โรงสุรา: ใคร ๆ ก็เสพได้ (โย โย ปาตุกาโม, สพฺโพ ตตฺถ ปวิสเตว)

สภา: ใคร ๆ ก็เข้าไปได้ (น ตตฺถ โกจิ ปวิสิตุํ น ลภติ)

บ่อน้ำ : ใคร ๆ ก็ดื่มได้ (น ตตฺถ โกจิ ปานียํ ปิวิตุํ น ลภติ)

ในจุลลกุณาลชาดก (๒๗/๑๖๐๙) และกุณาลชาดก (๒๘/๓๑๑) มีข้อความคล้ายกัน ดังนี้

ยถา นที จ ปนฺโถ จ, ปานาคารํ สภา ปปา;

เอวํ โลกิตฺถิโย นาม, เวลา ตาสํ น วิชฺชติ.

แม่น้ำ หนทาง โรงสุรา สภา และบ่อน้ำ ฉันใด 

ขึ้นชื่อว่าหญิง ในโลก ก็ฉันนั้น 

เวลา (ขอบเขต) ย่อมไม่มี แก่หญิงเหล่านั้น.

…