๓๐๔. ขาดคู่ดูไม่งาม

๓๐๔. ขาดคู่ดูไม่งาม

รตฺติ วินา น จนฺทิมา, วีจิวินา จ สาคโร;

หํสวินา โปกฺขรณี, ปติวินา กญฺญา โสเภฯ

พระจันทร์ที่เว้นจากราตรี ย่อมไม่งาม,

ทะเลที่เว้นจากคลื่น ย่อมไม่งาม;

สระบัวที่เว้นจากหงส์ ย่อมไม่งาม,

สตรีที่ปราศจากสามี ย่อมไม่งาม.

(กวิทปฺปณนีติ ๓๐๔, โลกนีติ ๑๐๒)

..

ศัพท์น่ารู้ :

รตฺติวินา: (ที่เว้นจากราตรี) รตฺติ-วินา+สิ เป็นวิเสสนะของ จนฺทิมา ถ้า (+สฺมา) เป็นเหตุ ให้แปลว่า เพราะ.., รตฺติ (กลางคืน), วินา (เว้น, ปราศจาก, ขาด) เป็นนิบาต เมื่อลงวิภัตติให้ลบวิภัตติเสีย ด้วยสูตรว่า สพฺพาสมาวุโสปสคฺคนิปาตาทีหิ จ. (รู ๒๘๒)

น: (ไม่, หามิได้) นิบาตบอกปฏิเสธ

จนฺทิมา: (พระจันทร์) จนฺทิมนฺตุ+สิ

วีจิวินา: (เว้นจากคลื่น) วีจิ-วินา+สิ, วีจิ (คลื่น), วินา (เว้น, ปราศจาก)

จ: (ด้วย, และ)

สาคโร: (ทะเล, สาคร) สาคร+สิ

หํสวินา: (เว้นจากหงษ์) หํส-วินา+สิ, หํส (หงษ์), วินา (เว้น, ปราศจาก)

โปกฺขรณี: (สระ, สระน้ำ) โปกฺขรณี+สิ

ปติวินา: (เว้นจากสามี) ปติวินา+สิ, ปติ (สามี, เจ้าของ), วินา (เว้น, ปราศจาก)

กญฺญา: (หญิงสาว, สตรี) กญฺญา+สิ

โสเภ: (พึงงาม) สุภ+อ+เอยฺย = โสเภยฺย สัตตมี. แต่ถ้าแปลว่า “ย่อมงาม” โสภติ วัตตมานา. ก็จะได้อรรถรสยิ่งขึ้น

..

ส่วนในโลกนีติ (โลกนีติ ๑๐๒) มีวิธีการใช้ศัพท์ที่ต่างกัน แต่ความหมายเหมือนกันทุกประการ ดังนี้

น รตฺติ วินา จนฺทิมา,

วีจึ วินา จ อณฺณโว;

หํสํ วินา โปกฺขรณี,

ปตึ กญฺญา จ โสภเตฯ

..

กวิทัปปณนีติ อิตถิกัณฑ์ คาถา ๓๐๔ ขาดคู่ดูไม่งาม

รตฺติวินา น จนฺทิมา, | พระจันทร์ที่เว้นจากราตรี ย่อมไม่งาม,

วีจิวินา จ สาคโร | ทะเลที่เว้นจากคลื่น ย่อมไม่งาม,

หํสวินา โปกฺขรณี | สระบัวที่เว้นจากหงส์ ย่อมไม่งาม,

ปติวินา กญฺญา โสเภ | สตรีที่ปราศจากสามี ย่อมไม่งาม.

รตฺติวินา จนฺทิมา น โสภติ | พระจันทร์ที่เว้นจากราตรี ย่อมไม่งาม, เพราะปราศจากราตรี พระจันทร์ ย่อมงาม หามิได้.

วีจิวินา จ สาคโร น โสภติ | ทะเลที่เว้นจากคลื่น ย่อมไม่งาม, เพราะปราศจากคลื่น ทะเล ย่อมงาม หามิได้.

หํสวินา โปกฺขรณี น โสภติ | สระบัวที่เว้นจากหงส์ ย่อมไม่งาม, เพราะปราศจากหงส์ สระโปกขณี ย่อมงาม หามิได้.

ปติวินา กญฺญา น โสภติ | สตรีที่ปราศจากสามี ย่อมไม่งาม, เพราะปราศจากสามี สตรี ย่อมงาม หามิได้.

หรือหากแปลแบบนักเรียนใหม่ โดยการยกศัพท์แปล ก็อาจแปลได้ว่า

จนฺทิมา อ. (อันว่า) พระจันทร์ รตฺติวินา อันเว้นจากราตรี น โสภติ ย่อมไม่งาม (น โสเภ/โสเภยฺย ไม่พึงงาม)

หรือว่า จนฺทิมา อ. พระจันทร์ โสภติ ย่อมงาม น หามิได้ รตฺติวินา เพราะปราศจากราตรี.

ประโยคที่เหลือก็มีวิธีการแปลคล้ายกัน ลองหัดแปลดูนะครับ สนุกดีออก เป็นการฝึกสมาธิไปในตัว

..

กญฺญา แปลว่า หญิงสาว, นางสาว เป็นศัพท์อิตถีลิงค์ อา การันต์ มีรูปแบบกระจายศัพท์ดังต่อไปนี้

กญฺญา-สัททปทมาลา

ป. กญฺญา / กญฺญา กญฺญาโย

อา. โภติ กญฺเญ / โภติโย กญฺญา กญฺญาโย

ทุ. กญฺญํ / กญฺญา กญฺญาโย

ต. กญฺญาย / กญฺญาหิ กญฺญาภิ

จ. กญฺญาย / กญฺญานํ

ป. กญฺญาย / กญฺญาหิ กญฺญาภิ

ฉ. กญฺญาย / กญฺญานํ

ส. กญฺญายํ กญฺญาย / กญฺญาสุ

ศัพท์ อา การันต์ที่แจกเหมือนกัน มีดังนี้ :

สทฺธา เมธา ปญฺญา วิชฺชา, จินฺตา มนฺตา วีณา ตณฺหา;

อิจฺฉา มุจฺฉา เอชา มายา, เมตฺตา มตฺตา สิกฺขา ภิกฺขา.

ชงฺฆา คีวา ชิวฺหา วาจา,

ฉายา อาสา คงฺคา นาวา;

คาถา เสนา เลขา สาลา,

มาลา เวลา ปูชา ขิฑฺฑา.

ปิปาสา เวทนา สญฺญา, เจตนา ตสิณา ปชา;

เทวตา วฏฺฏกา โคธา, พลากา ปริสา สภา.

อูกา เสผาลิกา ลงฺกา, สลากา วาลิกา สิขา;

วิสาขา วิสิขา สาขา, วจา วญฺฌา ชฏา ฆฏา.

เชฏฺฐา โสณฺฑา วิตณฺฑา จ, กรุณา วนิตา ลตา;

กถา นิทฺทา สุธา ราธา, วาสนา สึสปา ปปา.

ปภา สีมา ขมา ชายา,

ขตฺติยา สกฺขรา สุรา;

โทลา ตุลา สิลา ลีลา,

ลาเล’ลา เมขลา กลา.

วฬวา’ลมฺพุสา มูสา, มญฺชูสา สุลสา ทิสา;

นาสา ชุณฺหา คุหา อีหา, ลสิกา วสุธาทโย.

(จากปทรูปสิทธิ สูตร ๑๘๐)