๓๘. ลักษณะของบัณฑิต

๓๘. ลักษณะของบัณฑิต

อตฺถํ มหนฺตมาปชฺชํ, วิชฺชํ สมฺปตฺติเมว จ;

วิจเรยฺยามานถทฺโธ, ปณฺฑิโต โส ปวุจฺจติ.

ผู้ใดประสบคุณสมบัติอันมากมาย คือ

มีวิชาความรู้ดี และทรัพย์สมบัติ

ประพฤติตนไม่ถือตัวไม่แข็งกระด้าง,

ผู้นั้นท่านเรียกว่าเป็นบัณฑิต.

(ธรรมนีติ ปัญญากถา ๓๘, มหารหนีติ ๓๔, กวิทัปปณนีติ ๑๑๐)

--

ศัพท์น่ารู้ :

อตฺถํ (อรรถ, เนื้อความ, ประโยชน์, ความเจริญ, ผล, สมบัติ) อตฺถ+อํ 

มหนฺตมาปชฺช ตัดบทเป็น มหนฺตํ+อาปชฺช (ที่ยิ่งใหญ่+ถึงแล้ว, บรรลุถึง) 

มหนฺตํ = มหนฺต+อํ, อาปชฺช= อา+√ปท+ตฺวา+สิ แปลงตุนาทิปัจจัยเป็น ชฺช และลบที่สุดธาตุ ได้บ้าง ด้วยสูตรวา มหทเภหิ มฺมยฺหชฺชพฺภทฺธา จ. (รู ๖๔๕),  เพราะ ตุนาทิปัจจัยเป็นนิบาตให้ลบ สิ วิภัตติ ด้วยสูตรว่า สพฺพามาวุโสปสคฺคนิปาตาทีหิ จ. (รู ๒๘๒)

วิชฺชํ (วิชา, ความรู้) วิชฺช+อํ

สมฺปตฺติเมว ตัดบทเป็น สมฺปตฺตึ+เอว (สมบัติ+นั่นเทียว) 

จ (ด้วย, และ) เป็นนิบาตใช้ในอรรถรวบรวมเป็นต้น

จเรยฺยามานถทฺโธ ตัดบทเป็น จเรยฺย+อมานถทฺโธ (ประพฤติ+ผู้ไม่ถือตัวและไม่กระด้าง, ผู้ไม่แข็งกระด้างด้วยมานะ), จเรยฺย (พึงประพฤติ, เที่ยวไป, จรไป) √จร+อ+เอยฺย ภูวาทิ. กัตตุ. ส่วน อมานถทฺโธ มาจาก มาน+ถทฺธ > มานถทฺธ, น+มานถทฺธ > อมานถทฺธ+สิ = อมานถทฺโธ (คนไม่มีมานะและความหยิ่ง).

โย (ใด) = โย ปุคฺคโล (บุคคลใด) ย+สิ เป็นสัพพนาม

ปณฺฑิโต (บัณฑิต, ผู้มีปัญญา, คนฉลาด) ปณฺฑิต+สิ 

โส (นั้น) = โส ปุคฺคโล (บุคคลนั้น) ต+สิ เป็นสัพพนาม

ปวุจฺจติ (อันเขาย่อมกล่าว, ย่อมถูกกล่าว, ถูกเรียก) ป+√วจ+ย+เต ภูวาทิ. กัมม.

--

อีกสำนวนหนึ่งจาก โลกนีติไตรพากย์ ของ เสฐียรโกเศศ-นาคประทีป ท่านแปลไว้น่าฟัง ดังนี้

ผู้บรรลุประโยชน์ใหญ่ 

คือวิชาแลทั้งสมบัติ 

เป็นผู้ไม่มีความเย่อหยิ่งเทียวไป 

ผู้นั้นชื่อว่าบัณฑิต.

--

อีกสำนวนหนึ่ง จากราชนีติ ธรรมนีติ โดย นายทอง หงศ์ลดารมภ์ (มหากิม) ท่านแปลไว้น่าฟัง ดังนี้...

ผู้ที่ตั้งอยู่ในคุณสมบัติพิเศษ

คือมีวิทยาคุณและมีทรัพย์สมบัติ

เป็นคนไม่เย่อหยิ่งกระด้างหยาบคาย

ท่านว่าผู้นั้นเป็นบัณฑิต.

--