๒๑๑. ผู้ควรแก่ความเจริญ

๒๑๑. ผู้ควรแก่ความเจริญ

เอเต ภิยฺโย* สมายนฺติ,  สนฺติ เตสํ  น ชีรติ;

โย อธิปฺปนฺนํ สหติ, โย จ ชานาติ เทสนํ.

ผู้ใดอดทนต่อกิเลสที่ครอบงำจิตได้

และย่อมรู้เข้าใจพระธรรมเทศนา

ผู้นั้นย่อมประสบความเจริญโดยยิ่ง

พวกเขาย่อมไม่เสื่อมจากสันติสุข.

(ธรรมนีติ กตกถา ๒๑๑ มหารหนีติ ๑๕๔)

--

ศัพท์น่ารู้ :

เอเต (เหล่านั้น, ชนเหล่านั้น) เอต+โย สัพพนาม

ภิยฺโย (ยิ่ง, โดยยิ่ง, ดี, เยี่ยม) นิบาต (เดิมเป็น สิยฺโย ได้แก้ใหม่เป็น ภิยฺโย)

สมายนฺติ (มาร่วมกัน, รวมกัน, ถึง, ประสบ) สํ+อา+√ยา+อ+อนฺติ ภูวาทิ. กัตตุ.   (ในมหารหนีติบาทคาถานี้ เป็น เอเต ภิยฺโย สมํ ยนฺติ ถือว่าเหมาะสมดี ตรงกับที่สำนวนแปลในโลกนีติไตรพากย์)

สนฺติ (นิพพาน, ความดี, ความสงบ) สนฺติ+สิ อิตฺ.

เตสํ (เหล่านั้น, ชนเหล่านั้น) ต+นํ สัพพนาม, ในเพราะ นํ วิภัตติ แปลง อ ของสัพพนามเป็น เอ § สพฺพนามานํ นํมฺหิ จ. (รู ๒๐๒) หลังสัพพนาม แปลง นํ เป็น สํ, สานํ § สพฺพโต นํ สํสานํ. (รู ๒๐๓)

น (ไม่, หามิได้) นิบาตบอกปฏิเสธ 

ชีรติ (เสื่อม,​ ชรา, คร่ำคร่า) √ชร+อ+ติ ภูวาทิ. กัตตุ. แปลง ชร เป็น ชีร ได้บ้าง § ชรมรานํ ชีรชียฺยมียฺยา วา. (รู ๓๘๒)

โย (ใด, คนใด) ย+สิ สัพพนาม

อธิปฺปนฺนํ (ความรำคาญ) อธิ+√ปท+ต > อธิปฺปนฺน+อํ (ในพจนานุกรม บาลี-ไทย มีศัพท์ว่า อธิปนฺน เป็นคุณศัพท์ ท่านแปลว่า หมกมุ่น, มั่วสุม, อัน....ครอบงำแล้ว, เป็นเหยื่อของ)

สหติ (อดกลั้น,​ อดทน) √สห+อ+ติ ภูวาทิ. กัตตุ. 

จ (ด้วย, และ) นิบาตอรรถรวบรวม

ชานาติ (รู้, ทราบ, เข้าใจ) √ญา+นา+ติ กิยาทิ. กัตตุ. แปลง ญา เป็น ชา ได้บ้าง § ญาสฺส ชา-ชํ-นา. (รู ๕๑๔)

เทสนํ (การแสดง, เทศน์, เทศนา) √ทิส+ยุ > เทสน+อํ, แปลง ยุ ปัจจัย เป็น อน § อนกา ยุณฺวูนํ. (รู ๕๗๐)

--

อีกสำนวนหนึ่งจาก โลกนีติไตรพากย์ (ธัมมนีติ) ของ เสฐียรโกเศศ-นาคประทีป ท่านแปลไว้น่าฟัง ดังนี้

ผู้ใดอดทนความรำคาญได้ แลผู้ใดเข้าใจเทศนา

ชนเหล่านี้ย่อมเจริญดียิ่งเสมอ ความสงบของเขา

เหล่านั้น จะไม่ทรุดทรามเลย.

--

อีกสำนวนหนึ่ง จากราชนีติ ธรรมนีติ โดย นายทอง หงศ์ลดารมภ์ (มหากิม) ท่านแปลไว้น่าฟัง ดังนี้..

ผู้ใดอดทนความลำเค็ญได้

ผู้ใดเข้าใจคำสอน

คนเหล่านั้นย่อมเจริญขึ้นเสมอ

ความสงบของเขาก็จะไม่ทรุดโทรมเลย.

--