๒๑๓. สิ่งที่ไม่ควรวางใจ

๒๑๓. สิ่งที่ไม่ควรวางใจ

สตฺถํ สุนิจฺฉิตมปีติวิจินฺตนียํ,

สาราธิโตปฺยวนิโป ปริสงฺกนีโย;

หตฺถงฺคตาปิ ยุวตี ปริรกฺขนียา,

สตฺถาวนีปยุวตีสุ กุโตว สีตํ.

คัมภีร์ถึงตรองดีแล้ว ก็ควรค้นคว้าให้ลึกซึ้งยิ่งขึ้นไป

ท้าวพระยาทรงโปรดปรานแล้ว ก็ยิ่งต้องแกรงขาม

หญิงสาว แม้อยู่ในเงื้อมมือ ก็ยังต้องคอยเอาใจ

ในสามอย่างเหล่านี้ ความสบายใจจะได้แต่ไหน !

(ธรรมนีติ กตกถ ๒๑๓ มหารหนีติ ๒๐๖)

--

ศัพท์น่ารู้ :

สตฺถํ (คัมภีร์, อาวุธ, กองเกวียต, ดาบ, ผู้สอน) สตฺถ+สิ

สุนิจฺฉิตมปีติวิจินฺตนียํ ตัดบทเป็น สุนิจฺฉิตํ+อปิ > สุนิจฺฉิตมปิ (แม้ไตร่ตรองดีแล้ว) +อติวิจินฺตนียํ (อัน...ควรไตร่ตรองให้ยิ่งเป็นพิเศษ, พึงถูกตึกตรองให้รอบคอบยิ่ง) อติ+วิ+√จินฺต+อนีย > อติวิจินฺตนีย+สิ

สาราธิโตปฺยวนิโป ตัดบทเป็น สาราธิโตปิ+อวนิโป ศัพท์นี้ในมหารหนีติ เป็น สฺวาราธิโตปฺยวนิโป ตัดบทว่า สฺวาราธิโตปิ (แม้ได้รับความพอใจแล้วเป็นอย่างดี ) + อวนิโป (ผู้รักษาแผ่นดิน, พระราชา, พระเจ้าแผ่นดิน) 

ปริสงฺกนีโย (อัน...เกรงขามโดยรอบ, พึงถูกเกรงขามโดยรอบ) ปริ+√สกิ+อนีย > ปริสงฺกนีย+สิ

หตฺถงฺคตาปิ ตัดบทเป็น หตฺถงฺคตา+อปิ (แม้ไปในเงื้อมมือแล้ว, แม้อยู่ในเงื้อมมือแล้ว) หตฺถ+คต > หตฺถงฺคต+อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์ > หตฺถงฺคตา+สิ

ยุวตี (หญิงสาว, สาวรุ่น) ยุวตี+สิ

ปริรกฺขนียา (ควรรักษาให้รอบครอบ, -รักษาอย่างแข็งขัน) ปริ+√รกฺข+อนีย > ปริรกฺขนีย+อา > ปริกฺขนียา+สิ

สตฺถาวนีปยุวตีสุ (ในคัมภีร์-พระเจ้าแผ่นดิน-และหญิงสาว ท.) สตฺถ+อวนีป+ยุวตี > สตฺถาวนีปยุวตี+สุ 

กุโตว แยกบทเป็น กุโต+เอว (แต่ที่ไหน+นั่นเทียว) กึ+โต ปัจจัย แปลง กึ เป็น กุ ในเพราะ โต, ตฺร และ ถ ปัจจัย § ตฺรโตเถสุ จ. (รู ๒๖๒) วิ. กสฺมา, เกหีติ วา กุโต (แต่ที่ไหน หรือ แต่ที่ไหน ท. ชื่อว่า กุโต)

สีตํ (ความเย็น, ความวางใจ) สีต+สิ ส่วนในมหารหนีติ เป็น สิตฺถํ (ขี้ผึ้ง, เมล็ดข้าวสุก) 

เดิมทีธัมมนีติบทนี้ท่านเขียนติดกันเป็น กุโตวสีตํ จึงอาจแยกบทเป็น กุโต+วสีตํ, ส่วนในมหารหนีติ เป็น กุโตวสิตฺถํ จึงอาจแยกบทเป็น กุโต+วสิตฺถํ ก็เป็นได้.

--

อีกสำนวนหนึ่งจาก โลกนีติไตรพากย์ (ธัมมนีติ) ของ เสฐียรโกเศศ-นาคประทีป ท่านแปลไว้น่าฟัง ดังนี้

คัมภีร์แม้ตรองดีแล้ว ก็ควรจะคิดค้นคว้าให้ยิ่งขึ้นไป

พญาโปรดปราณตนแล้วก็ยังควรแกรงขาม

นางสาวแม้อยู่ในเงื้อมมือแล้ว ก็ยังควรระวังรักษา

จะหาความแน่นอนในคัมภีร์แลพญา แลนางสาว

ได้จากไหน.

--

อีกสำนวนหนึ่ง จากราชนีติ ธรรมนีติ โดย นายทอง หงศ์ลดารมภ์ (มหากิม) ท่านแปลไว้น่าฟัง ดังนี้..

คัมภีร์แม้สังคายนาดีแล้ว ก็ควรคิดค้นให้ยิ่งขึ้นอีก

ท้าวพระยาถึงโปรดปรานก็ต้องเกรงขาม

นางสาวงามแม้อยู่ในเงื้อมมือแล้วก็ต้องระวังรักษา

จะหาความแน่นอนในคัมภีร์ ท้าวพระยา สาวงามได้ที่ไหน.

--