๒๑๔. คล้ายแต่ไม่เหมือน

๒๑๔. คล้ายแต่ไม่เหมือน

อุสฺสาโห ริปุว มิตฺตํ, อลโส มิตฺตํว ริปุ,

วิสํวิยามตํ วิชฺชา, ปมาโท อมตํ วิสํ.

ความหมั่นเพียรเหมือนข้าศึก แต่กลับเป็นมิตร

ความขี้เกียจเหมือนมิตร แต่กลับเป็นข้าศึก

วิชาเสมือนยาพิษ(ยาขม) แต่กลับเป็นสิ่งอมตะ

ความประมาทราวกะอมตะ แต่กลับเป็นยาพิษ.

(ธรรมนีติ กตกถา ๒๑๔)

--

ศัพท์น่ารู้ :

อุสฺสาโห (ความเพียร, ความขยัน, อุตสาหะ) อุสฺสาห+สิ

ริปุว ตัวบทเป็น ริปุ+อิว (เหมือนศัตรู) หรือ ริปุ+เอว (ศัตรูนั่นเทียว) แต่ในที่นี้แปลเป็น อิว (ราวกะ, เพียงดัง, เหมือน, เช่น, ดุจ, ประหนึ่ง) เพราะในบาทที่สามเป็น วิย ซึ่งเป็นนิบาตบอกอุปมาเหมือนกัน.

มิตฺตํ (มิตร, เพื่อน) มิตฺต+อํ 

อลโส (ความเกียจคร้าน) อลส+สิ 

มิตฺตํว ตัดบทเป็น มิตฺตํ+อิว (ดุจมิตร, เหมือนเพื่อน, เช่นเกลอ) 

ริปุ (ศัตรู, ข้าศึก) ริปุ+สิ

วิสํ (ยาพิษ, สิ่งทีเป็นพิษ) วิส+สิ

วิยามตํ ตัดบทเป็น วิย+อมตํ (ดุจ+เป็นอมตะ, เป็นของไม่ตาย)

วิชฺชา (วิชา, วิทยา, ความรู้) วิชฺชา+สิ

ปมาโท  (ความเป็นมาท) ปมาท+สิ

--

อีกสำนวนหนึ่งจาก โลกนีติไตรพากย์ (ธัมมนีติ) ของ เสฐียรโกเศศ-นาคประทีป ท่านแปลไว้น่าฟัง ดังนี้

ความอุตสาหเป็นข้าศึก แต่กลับเป็นมิตร 

ความเกียจคร้านเป็นมิตรแต่กลับเป็นข้าศึก

วิทยาเป็นพิษแต่ชื่อว่าไม่ตาย แต่ความประมาท

ดั่งว่าไม่ตาย กลับกลายเป็นพิษ.

--

อีกสำนวนหนึ่ง จากราชนีติ ธรรมนีติ โดย นายทอง หงศ์ลดารมภ์ (มหากิม) ท่านแปลไว้น่าฟัง ดังนี้..

ความอุตสาหะเป็นข้าศึกแต่กลับเป็นมิตร

ความเกียจคร้านถึงเป็นมิตรก็กลับเป็นข้าศึก

วิทยาเป็นพิษแต่กินไม่ตาย

แต่ความประมาทเป็นดังไม่ตาย

ก็กลับกลายเป็นพิษร้ายนัก.

--