๒๑๖. ปลอดภัยไว้ก่อน

๒๑๖. ปลอดภัยไว้ก่อน

สิงฺคึ ปญฺญาสหตฺเถน, สเตน วาหนํ จเช;

หตฺถีนนฺตุ สหสฺเสน, เทสจชฺเชน ทุชฺชนํ.

ควรหลีกสัตว์มีเขาไกล ๕๐ ศอก

หลีกม้าให้ไกล ๑๐๐ ศอก

หลีกช้างให้ไกล ๑๐๐๐ ศอก

หลีกคนชั่วให้ย้ายถิ่นอาศัย.

(ธรรมนีติ กตกถา ๒๑๖, มหารหนีติ ๗๕, โลกนีติ ๙๐)

--

ศัพท์น่ารู้ :

สิงฺคึ (สัตว์มีเขา) สิงฺคี+อํ

ปญฺญาสหตฺเถน (ห้าสิบศอก) ปญฺญาส (๕๐) + หตฺถ (มือ, ศอก) > ปญฺญาสหตฺถ+นา

สเตน (ร้อย, ๑๐๐ ศอก) สต+นา

วาหนํ  (สัตว์นำไป, พาหนะ, ม้า) วาหน+นา 

จเช (สละ, เว้น, หลีก) √จช+อ+เอยฺย ภูวาทิ. กัตตุ.

หตฺถีนนฺตุ ตัดบทเป็น หตฺถีนํ+ตุ, หตฺถี+นํ = หตฺถีนํ (สัตว์มีงวง,​ ช้าง ท.), ตุ เป็นนิบาต แปลว่า ก็

สหสฺเสน (พัน, ๑๐๐๐ ศอก) สหสฺส+นา

เทสจชฺเชน (ด้วยการทิ้งประเทศ, ด้วยการสละถิ่นที่อยู่) เทส+จชฺช (วชฺช) > เทสวชฺช+นา

ทุชฺชนํ (ทุรชน,​ คนพาล) ทุชฺชน+อํ

--

ลำดับนี้ ขอนำคาถาเดียวกันนี้ จากนีติอื่นมาเปรียบเทียบให้เห็นการใช้ศัพท์ เพื่อความเป็นฉลาดในอักษรต่อไป

๑. ในมหารหนีติ คาถา ๗๕ มีการใช้ศัพท์ต่างกันนิดหน่อย  ดังนี้

สิงฺคีนํ ปญฺจหตฺเถน, สเตน วาชินํ จเช;

หตฺถีนนฺตุ สหสฺเสน, เทสจาเคน ทุชฺชเนฯ

ควรหลีกสัตว์มีเขาไกล ๕ ศอก

หลีกม้าให้ไกล ๑๐๐ ศอก

หลีกช้างให้ไกล ๑๐๐๐ ศอก

หลีกคนชั่วด้วยการละทิ้งถิ่นอาศัย. 

๒. ในโลกนีติ คาถา ๙๐ มีข้อความคล้ายกัน และพร้อมกันนี้ ขอลอกจากคัดคำแปลอันไพเราะจากโลกนีติไตรพากย์ (พากย์โลกนีติ) มาประกอบไว้ด้วย เพื่อประโยช์แก่การศึกษาต่อไปด้วย ดังนี้.

สิงฺคึ ปญฺญาสหตฺเถน, วชฺเช สเตน วาชินํ;

หตฺถึ ทนฺตึ สหสฺเสน, เทสจาเคน ทุชฺชนํฯ

จงหลีกสัตว์มีเขาห่าง ๕๐ ศอก

หลีกม้า ๑๐๐ ศอก

หลีกช้างงา ๑,๐๐๐ ศอก

หลีกทุรชน โดยหนีถื่นเลย.

ไกลห้าสิบศอกไซร์--หนีศฤงค์ สัตว์แฮ

ร้อยศอกหนีอัศดรปรึง--—เปรื่องหวิ้ง

ช้างสารเก่งงาถึง--พันศอก หนีนา

หนีทุรชนชอบทิ้ง--เทศร้างเรือนหนี.

--

อีกสำนวนหนึ่งจาก โลกนีติไตรพากย์ (ธัมมนีติ) ของ เสฐียรโกเศศ-นาคประทีป ท่านแปลไว้น่าฟัง ดังนี้

พึงหลีกสัตว์มีเขาให้ห่าง ๕ ศอก สัตว์พาหนะต้อง

๑๐๐ ศอก แต่ช้างต้องหลีกถึง ๑๐๐๐ ศอก ส่วน

คนทุรชนพึงหลีกโดยเว้นประเทศเสีย.

--

อีกสำนวนหนึ่ง จากราชนีติ ธรรมนีติ โดย นายทอง หงศ์ลดารมภ์ (มหากิม) ท่านแปลไว้น่าฟัง ดังนี้..

หลีกสัตว์มีเขาต้องให้ห่างถึง ๕ ศอก

สัตว์พาหนะต้องให้ถึง ๑๐๐ ศอก

แต่ช้างต้อง ๑๐๐๐ ศอก

ส่วนคนทรชนต้องข้ามประเทศหรือต้องย้ายถิ่นทีเดียว.

--