๒๒๑. วิธีแก้ความโกรธและความอยาก

๒๒๑. วิธีแก้ความโกรธและความอยาก

อุปฺปชฺชเต สเจ โกโธ, อาวชฺเช กกจูปมํ;

อุปฺปชฺชเต รเส ตณฺหา, ปุตฺตมํสูปมํ สเร.

ถ้าว่าความโกรธย่อมเกิดขึ้นไซร์

พึงระลึกถึงพระโอวาทแสดงการเปรียบด้วยเลี่อย*

ถ้าความอยากในรสเกิดขึ้นไซร์

พึงระลึกถึงพระโอวาทแสดงการเปรียบด้วยเนื้อแห่งบุตร.*

(ธรรมนีติ กตกถา ๒๒๑, มหารหนีติ ๒๓๖)

--

ศัพท์น่ารู้ :

อุปฺปชฺชเต (ย่อมเกิดขึ้น, เกิดขึ้นอยู่, อุบัติขึ้น) อุ+√ปท+ย+ต ทิวาทิ. กัตตุ.

สเจ  (ถ้าว่า, หากว่า, ผิว่า) นิบาตในอรรถที่ตั้งในความสงสัย - สังกาวัฏฐาน

โกโธ (ความโกรธ, ขัดเคือง,​ ขุ่นข้อง) โกธ+สิ

อาวชฺเช (คิด, นึก, สังเกต, พิจารณา) อา+√วชฺช+อ+เอยฺย ภูวาทิ.​ กัตตุ. (หมายเหตุ วชฺช ธาตุนี้ยังไม่พบในบัญชีธาตุ ฉะนั้น การแยกธาตุ ปัจจัย วิภัตติ ศัพท์นี้จึงเป็นเพียงการอนุมานเอาเท่านั้น)

กกจูปมํ (ซึงการเปรียบด้วยเลื่อย, ซึ่งพระโอวาทที่เปรียบเทียบด้วยเลื่อย) กกจ+อุปมา, อุปม > กกจูปมา+สิ, กกจูปม+สิ

รเส (ในรส, ในอาหาร) รส+สฺมึ

ตณฺหา (ความอยาก, ตัณหา) ตณฺหา+สิ อิต.

ปุตฺตมํสูปมํ (ซึงการเปรียบด้วยเนื้อแห่งบุตร, ที่เปรียบด้วยเนื้อบุตร) ปุตฺต+มํส > ปุตฺตมํส+อุปมา > ปุตฺตมํสูปมา+อํ

สเร (พึงระลึก,​ นึกถึง) √สร+อ+เอยฺย ภูวาทิ. กัตตุ.

• พระโอวาทที่แสดงการเปรียบด้วยเลี่อยนี้ ปรากฏในพระบาฬี มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ โอปัมมวรรค, กกจูปมสูตร เล่ม ๑๒ ข้อ ๑๕๓ (ม. มู. ๑๒/๑๕๓)
• ส่วนพระโอวาทที่แสดงการเปรียบด้วยเนื้อบุตรนี้ ปรากฏในพระบาฬี สังยุตตนิกาย นิทานวรรค นิทานสังยุตต์ มหาวรรคที่ ๗ ปุตตมํสูปมสูตร ที่ ๓ (พระบาฬีฉบับฉัฏฐสังคายนา)

--

อีกสำนวนหนึ่งจาก โลกนีติไตรพากย์ (ธัมมนีติ) ของ เสฐียรโกเศศ-นาคประทีป ท่านแปลไว้น่าฟัง ดัง

หากว่าความโกรธเกิดขึ้น สูเจ้าพึงนึกหน่วงเอา

เลี่อยเข้าเปรียบ หากว่าความอยากในรสเกิดขึ้น

สูเจ้าพึงนึกหน่วงเอาเนื้อลูกเข้าเปรียบ.

--

อีกสำนวนหนึ่ง จากราชนีติ ธรรมนีติ โดย นายทอง หงศ์ลดารมภ์ (มหากิม) ท่านแปลไว้น่าฟัง ดังนี้..

หากว่าความโกรธเกิดขึ้น 

สูเจ้าจงเอาเลื่อยเข้าเปรียบ

หากว่าความอยากในรสเกิดขึ้น

สูเจ้าจงเอาเนื้อลูกเข้าเปรียบ.

--