๒๒๔. ดูต้นไม้เป็นพยาน

๒๒๔. ดูต้นไม้เป็นพยาน

มหนฺตํ วฎฺฎรุกฺขาทึ, ขุทฺทพีชํ พหุปฺผลํ;

สกฺขึ กตฺวา อุทิกฺเขยฺย, ปุญฺญปาปํ กโร นโร.

ชนผู้ทำบุญและบาป ควรพิจารณาดู

ต้นไม้ใหญ่มีต้นไทรย้อยเป็นต้น 

ซึ่งมีพืชเล็กน้อย แต่มีผลมาก 

ให้เป็นพยานเถิด.

(ธรรมนีติ กตกถา ๒๒๔, มหารหนีติ ๙๗)

--

ศัพท์น่ารู้ :

มหนฺตํ (ที่ใหญ่โต) มหนฺต+อํ 

วฎฺฎรุกฺขาทึ (มีต้นไทรย้อยเป็นต้น) วฏฺฏรุกฺข+อาทิ > วฏฺฏรุกฺขาทิ+อํ

ขุทฺทพีชํ (พืชเล็ก, พืชลำตันเล็ก ๆ) ขุทฺท (สั้น, เล็ก) + พีช (พืช, พันธ์ไม้) > ขุทฺทพีช+อํ

พหุปฺผลํ (มีผลมาก, มีลูกดก, ผลมากมาย) พหุ+ผล > พหุปฺผล+อํ, ส่วนในมหารหนีติ เป็น พหูผลํ ก็ใช้ได้เหมือนกัน

สกฺขึ (ให้เป็นพยาน, ให้เป็นสักขีพยาน) สกฺขี+อํ, สำนวนแปลว่า ให้เป็น เพราะอยู่หน้ากิริยาศัพท์ที่เป็น กร ธาตุ ทางสัมพันธ์เรียกว่า วิกติกมฺม, ในมหารหนีติ เป็น สกฺขิ กตฺวา

กตฺวา (กระทำแล้ว) √กร+ตฺวา > กตฺวา+สิ ให้ลบ สิ วิภัตติ

อุทิกฺเขยฺย (มองดู, ตรวจดู, เห็น, เล็งดู) อุ+ท+√อิกฺข+อ+เอยฺย ภูวาทิ. กัตตุ. ท อาคม

ปุญฺญปาปํกโร (ผู้กระทำบุญและบาป) ปุญฺญ+ปาป+กร > ปุญฺญปาปํกร+สิ, ในมหารหนีติ เป็น ปุญฺญปาปกโร 

นโร (นร, คน) นร+สิ

--

อีกสำนวนหนึ่งจาก โลกนีติไตรพากย์ (ธัมมนีติ) ของ เสฐียรโกเศศ-นาคประทีป ท่านแปลไว้น่าฟัง ดังนี้

นรชนผู้ทำความดีหรือชั่ว ควรจะเล็งดูต้นไม้ใหญ่

มีชนิดไทรเป็นต้น ซึ่งมีพืชน้อยแต่มีผลมาก ให้

เป็นพยาน.

--

อีกสำนวนหนึ่ง จากราชนีติ ธรรมนีติ โดย นายทอง หงศ์ลดารมภ์ (มหากิม) ท่านแปลไว้น่าฟัง ดังนี้..

คนทำบุญหรือทำบาป

ควรจะเล็งดูไม้ใหญ่เช่นต้นไทร

ซึ่งมันมีพืชน้อย แต่มีผลมากเหลือเกิน

ไว้เป็นพยานบ้าง.

--