๓๔. พระราชากับนักปราชญ์

๓๔. พระราชากับนักปราชญ์

ภูปาโล ปณฺฑิโต นิจฺจํ, เนว ตุลฺโย กุทาจนํ;

สเทเส ปูชิโต ราชา, พุโธ สพฺพตฺถ ปูชิโต.

พระเจ้าแผ่นดิน กับ นักปราชญ์,

เป็นผู้มีความเสมอกันเป็นนิจทุกเมื่อ หามิได้;

พระราชา คนบูชาเฉพาะในประเทศของตน,

ส่วนนักปราชญ์ คนบูชากันในที่ทั้งปวง.

(ธรรมนีติ ปัญญากถา ๓๔, มหารหนีติ ๑๘, กวิทัปปณนีติ ๕๐, จาณักยนีติปาฬิ ๓)

--

ศัพท์น่ารู้ :

ภูปาโล (ผู้รักษาแผ่นดิน, พระเจ้าแผ่นดิน, พระราชา) ภู+ปาล > ภูปาล+สิ วิ. ภุํ ปฐวึ ปาเลตีติ ภูปาโล (ภูปาละ คือ ผู้รักษาแผ่นดิน)

ปณฺฑิโต (บัณฑิต, นักปราชญ์, ผู้มีปัญญา) ปณฺฑิต+สิ

นิจฺจํ (แน่นอน, เที่ยงแท้) นิจฺจ+อํ

เนว ตัดบทเป็น น+เอว (ไม่นั่นเทียว) นิบาตบท

ตุลฺโย (เป็นผู้เสมอกัน, เท่าเทียมกัน) ตุลฺย+สิ, มาจาก ตุลฺยํ (ความเสมอกัน, ความสมดุล, ความตรง, ตุล เป็นว่า ตาชั่ง) วิ. ตุลสฺส ภาโว ตุลฺยํ, วิ. นตฺถิ อสฺส ตุลฺยนฺติ ตุลฺโย (ความเป็นแห่งความเสมอกัน ชือว่า ตุลฺยะ, ผู้ไม่มีความเป็นผู้เสมอ ชื่อว่า ตุลฺยะ ) มาจาก ตุล+ณฺย เป็นภาวตัทธิต วิเคราะห์หลังเป็นสมาส

กุทาจนํ (แม้ในกาลบางคราว, ในกาลไหนๆ) กึ+ทาจนํ ปัจจัย ในอรรถกาลสัตตมี § กึสพฺพญฺเญกกุหิ ทาทาจนํ. (รู ๒๗๖) แปลง กึ เป็น กุ ด้วย จ ศัพท์ใน § กุ กึหํสุ จ. (รู ๒๗๒)

สเทเส (ในประประเทศ, ในแว่นแคว้นของตน) สเทส+สฺมึ

ปูชิโต (ถูกบูชาแล้ว) ปูช+อิ+ต > ปูชิต+สิ

ราชา (พระราชา, พระเจ้าแผ่นดิน) ราช+สิ

พุโธ (ผู้รู้, นักปราชญ์, ผู้มีปัญญา) พุธ+สิ

สพฺพตฺถ (ในที่ทั้งปวง, ทุกหนทุกแห่ง) สพฺพ+ถ ปัจจัยในอรรถสัตตมีวิภัตติ

--

อีกสำนวนหนึ่งจาก โลกนีติไตรพากย์ ของ เสฐียรโกเศศ-นาคประทีป ท่านแปลไว้น่าฟัง ดังนี้

พระเจ้าแผ่นดินกับบัณฑิต หาเท่า

เทียมกันเป็นนิตย์ในกาลทุกเมื่อไม่ 

พระเจ้าแผ่นดิน คนบูชาแต่ในประเทศ

ของพระองค์ บัณฑิตคนบูชาในที่ทุกสถาน.

--

อีกสำนวนหนึ่ง จากราชนีติ ธรรมนีติ โดย นายทอง หงศ์ลดารมภ์ (มหากิม) ท่านแปลไว้น่าฟัง ดังนี้...

พระเจ้าแผ่นดิน กับ นักปราชญ์

หาเท่าเทียมกันตลอดไปทุกเมื่อไม่

พระเจ้าแผ่นดิน คนบูชาแต่ในประเทศของตน

แต่นักปราชญ์คนบูชากันทั่วทุกสถาน.

--